PHAN VĂN TRỊ VÀ BÀI THƠ CON MÈO

Phan Văn Trị sinh năm 1830 người làng Hưng Thạnh-Bảo An-Phủ Hoằng Anh-Trấn Vĩnh Thạnh (nay thuộc Xã thanh Phú Đông-Giồng Trôm-Bến tre) mất năm 1910 tại Phong Điền-Cần Thơ.Lúc nhỏ vốn rất thông minh,thi đỗ cử nhân năm 19 tuổi (năm Tự Đức thứ hai 1849).Cái tuổi đang nở ra bao hy vọng về tương lai ,công danh,sự nghiệp.Theo thói thường ông sẽ tiến thân bằng con đường làm quan nhưng trái lại ông tìm nơi ở ẩn dật để dạy học.Phải chăng ông ẩn thân để bày tỏ thái độ,nỗi bất bình của ông với triều đình trước đây đã xử tệ với gia đình, dòng họ ông ( triều đình nhà Nguyễn phạt dòng họ ông chín đời không được làm quan).Do đậu cử nhân nên người đời còn gọi ông là Cử Trị.ông có tài văn thơ,ngòi bút của ông chiến đấu cho lẽ phải,nhân nghĩa,cái chân,cái thiện của cuộc đời, đặc biệt thơ trào phúng,châm biếm,mĩa mai bọn bán nước,cướp nước,bọn hám lợi cầu vinh,bọn đục khoét dân lành.Có lẽ vì vậy mà ông không ra làm quan,chấp nhận sống trong nghèo khổ.Thơ ông lừng lẫy một thời ai cũng biết đến.
Tương truyển có một lần Phan Thanh Giản vào làm Kinh lược sứ 3 tỉnh miền Tây Nam bộ,có đến thăm người bạn cũ là cụ Phan Văn Tấn (cũng từng làm quan khâm sai Chương tiến dinh đô thống chế),thân sinh của Phan Văn Trị. Nghe tiếng Cử Trị,Phan Thanh Giản có ý muốn gặp và cũng có ý định cắt nhắc,bố trí công việc đưa lại công danh phú quý cho Cử Trị.Lúc gặp Phan Văn Trị,Phan Thanh Giản hỏi về kinh sách,thơ phú,Hỏi đến đâu Phan Văn Trị cũng đều ứng đáp trôi chãy tới đó,Phan Thanh Giản cũng thấy hài lòng,biết đây là một nhân tài.Ông hỏi thêm:
-Thế thầy đã làm được bài thơ nào hay, thử đọc nghe xem nào! Cử Trị cho biết vừa làm xong bài thơ” Con mèo”.Liền lúc đó Phan Văn Trị ứng lên đọc:
Mấy từng đài các sãi chân leo,
Nhảy nhẹ chi cho bằng giống mèo.
Chợt ngoảnh mắt hùm nhìn trực thị,
Chi cho lũ chuột đám vang reo.
Lung lăng sẵn có nhiều nanh vuốt,
Vằn vện đành không chút bụi meo.
Trăm tuổi hồn dẫu về chín suối,
Nắm lông nguyện để giúp trò nghèo.
Nghe xong bài thơ,Phan Thanh Giản thấy nội dung mang ý ngạo mạn,châm biếm,tỏ vẻ không hài lòng và vì thế chưa xếp việc cho Cử trị. Thực ra Phan Văn Trị không màng danh lợi,không ham chốn quan trường, ông chỉ kiếm kế sinh nhai bằng việc dạy học ,bốc thuốc chữa bệnh,sống một đời thanh bạch.đức độ tài năng của ông khiến người đời khâm phuc.
Thạch Sene