QUAN NIỆM CỦA HỒ CHÍ MINH
VỀ SỰ HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH CON NGƯỜI

Ngủ thì ai cũng như lương thiện
Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ , hiền
Hiền , dữ phải đâu là tính sẵn
Phần nhiều do giáo dục mà nên
(Nữa đêm-HCM)
Chỉ với 4 câu thơ , bài thơ "Nữa đêm " (bài thơ số 100) trích trong tác phẩm "Nhật ký trong tù" Hồ Chí Minh đã đưa ra 2 phạm trù : Hiền - Dữ để giải thích một cách ngắn gọn vấn đề về nhân cách con người , qua đó để khẳng định một quan niệm khoa học về bản chất con người và tác dụng của giáo dục đối với sự hình thành bản chất đó . Hiền - Dữ được Hồ Chí Minh triển khai nên xem xét công việc trong xã hội . Người cho rằng trong xã hội tuy có trăm công nghìn việc .Song các công việc ấy được phân làm 2 loại : Việc chánh và việc tà . Việc chánh là làm những việc tốt , cần , kiệm , liêm , chính . Đó là người thiện .Việc tà là làm những việc xấu , lười biếng , xa xỉ , tham lam , độc ác . Đó là người dữ . Cũng qua bài thơ , Hồ Chí Minh đã phê phán cách nhìn sai lệch của một số người cho rằng bản tính con người là do bẩm sinh , di truyền .Từ đó , Người cho rằng sự hiền - dữ ở mỗi con người không phải do bẩm sinh hoặc di truyền mà là kết quả của sự giáo dục , của môi trường sống . Môi trường giáo dục tốt sẽ đem đến cho con người cái thiện . Môi trường giáo dục không tốt , con người bị tha hóa , làm nhiều điều xấu dễ dẫn đến cái ác .Tuy nhiên Người vẫn không cho rằng giáo dục là công cụ vạn năng , không phải tất cả những người được giáo dục tốt điều là người tốt . Cho nên Người khẳng định "Phần nhiều do giáo dục mà nên" , điều đó cũng có nghĩa là mặc dù được giáo dục tốt nhưng cũng có những trường hợp hư hỏng , làm nhiều điều xấu. Đó là vì những người này không biết biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục ; không biết kết hợp sự đào tạo với tự đào tạo.
Hai câu đầu bài thơ , Người cho ta thấy sự bộc lộ nhân cách con người ở trạng thái động và hành động
Ngủ thì ai cũng như lương thiện
Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền
Khi nằm ngủ ai cũng như ai trông rất hiền lành , thân thiện . Nhưng khi hành động , họ bộc lộ bản chất vốn có và qua đó người ta mới nhận thấy được hết bản chất hiền - dữ ở mỗi con người .Và Người cho rằng
Hiền - dữ phải đâu là tính sẵn
Phần nhiều do giáo dục mà nên
Người khẳng định con đường học vấn là con đường tốt nhất để hình thành nhân cách . Theo Người , học là để sửa chữa tư tướng , tu dưỡng đạo đức cách mạng , học để tin tưởng vào đoàn thể,nhân dân , tương lai dân tộc , tương lai cách mạng , học để hành .Hồ Chí Minh đã xác định cho thanh niên , học sinh việc rèn luyện nhân cách theo mục tiêu : yêu tổ quốc, yêu nhân dân , yêu lao động , yêu khoa học , yêu đảng . Người cũng khuyên lớp trẻ phải biết kết hợp lao động trí óc với lao động chân tay , lao động chân tay mà không có trí óc ,l ao động trí óc mà không làm được lao động chân tay giống như một kẻ bán thân bất toại .Muốn đạt được học vấn đích thực thì phải có đạo đức trong sáng , có thành tâm , biết đem kết quả học tập của mình để phục vụ nhân dân , phục vụ tổ quốc. Bác Hồ có nói:"Có tài mà không có đức là người vô dụng,có đức mà không có tài làm việc gì cũng khó".Có tài không đức tham ô hủ hóa làm hại cho nước.Có đức không tài như ông bụt ngồi trong chùa không giúp ích được gì cho ai.Tài đức vẹn toàn đó là con người hoàn hảo mà xã hội đang cần.
Như vậy có thể nói , nhân cách con người không phải bẩm sinh trời phú mà phần nhiều ảnh hưởng bởi giáo dục : Giáo dục ở nhà trường , gia đình, xã hội .Giáo dục trong nhà trường dù tốt cách mấy nhưng thiếu giáo dục gia đinh và xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn .Vì vậy muốn giáo dục đạt kết quả thì cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các ban ngành đoàn thể , giữa nhà trường với nhân dân .Tháng 6/1968,khi phát biểu ý kiến về việc làm và xuất bản sách “Người tốt,việc tốt “. Hồ Chí Minh đã nhắc lại luận điểm “ Một dân tộc , một đảng và mỗi con người ngày hôm qua là vĩ đại có sức hấp dẫn lớn , không nhất định hôm nay và ngày mai vẫn được mọi người yêu mến và ca ngợi ,